Skömmin er ein þyngsta tilfinning sem manneskja getur borið.

Hún getur legið yfir lífi okkar eins og hula og skyggt á sjálfsmyndina. Hún gerir okkur erfitt fyrir að sjá hver við erum í raun – hinn innri mann sem oft er góður, viðkvæmur og fullur af lífi.

Þegar skömmin fær að festa rætur fer hún smám saman að móta líf manns. Hún hvíslar að okkur að við séum ekki nógu góð, ekki nógu hæf og ekki þess verð að vera elskuð.

Þannig getur skömmin haldið fólki föstu. Hún hindrar vöxt, dregur úr kjarki og lætur marga trúa því að þeir hafi ekki rétt til að fylgja köllun sinni eða stunda það starf sem hjartað dregst að.

Hvar verður skömmin til?

Margir fræðimenn hafa bent á að skömmin eigi oft rætur sínar í æsku.

Sálgreinandinn Alice Miller lýsti því hvernig börn læra snemma að laga sig að væntingum umhverfisins til að halda tengslum við foreldra sína. Ef tilfinningar barnsins – eins og sorg, reiði eða ótti – fá ekki rými, lærir barnið að fela hluta af sjálfu sér.

Smám saman getur barnið farið að trúa því að það sé ekki aðstæðunum að kenna, heldur því sjálfu.

Þar byrjar skömmin oft að myndast.

Skömmin býr einnig í líkamanum

Geðlæknirinn Bessel van der Kolk hefur sýnt fram á að líkaminn geymir reynslu sem hugurinn hefur ekki fengið að vinna úr.

Í bók sinni The Body Keeps the Score lýsir hann því hvernig bældar tilfinningar geta síðar birst sem:

• kvíði

• líkamleg spenna

• stöðug sjálfsgagnrýni

• eða djúp vanlíðan.

Skömmin er því ekki aðeins hugsun – hún getur einnig orðið líkamleg reynsla sem býr í okkur.

Þegar barnið velur tengsl fram yfir sjálfið

Læknirinn og áfallafræðingurinn Gabor Maté hefur bent á að barn standi stundum frammi fyrir erfiðu vali: að vera það sjálft eða að halda tengslunum við foreldra sína.

Barn velur alltaf tengslin.

Til að missa ekki ástina lærir það stundum að bæla eigin þarfir, tilfinningar eða sannleika. Þannig getur það sem var lifunaraðferð barnsins síðar orðið að skömm í lífi hins fullorðna.

Skömmin og líkaminn

Líffræðingurinn Bruce Lipton hefur fjallað um hvernig hugsanir og tilfinningar geta haft áhrif á líkamleg kerfi okkar. Þegar manneskja lifir lengi með sjálfsgagnrýni og skömm getur líkaminn farið í stöðugt varnarástand.

Þá verður erfitt að upplifa öryggi, ró og vöxt.

Skömmin og tilfinningagreind

Sálfræðingurinn Daniel Goleman sýndi fram á að hæfileikinn til að þekkja og vinna með tilfinningar er grunnur að heilbrigðum tengslum.

En skömmin gerir þetta erfitt.

Því skömmin segir okkur oft:

„Feldu þig.“
„Vertu ekki of mikið.“
„Vertu minni.“

Þegar skömmin byrjar að missa tökin

Skömmin minnkar ekki með gagnrýni.
Hún minnkar með skilningi og tengslum.

Þegar manneskja fær að segja söguna sína og einhver hlustar án dóms byrjar eitthvað að breytast. Þá getur manneskjan smám saman farið að sjá sjálfa sig aftur – ekki með augum skammar, heldur með augum mildi.

Og þar byrjar leiðin heim til sjálfsins.

Samantekt

Skömmin er ein af þeim tilfinningum sem getur haft djúpstæð áhrif á sjálfsmynd manneskjunnar. Hún getur mótað hvernig einstaklingur sér sjálfan sig, hvernig hann tengist öðrum og hvaða möguleika hann telur sig hafa í lífinu.

Rannsóknir á sviði áfallafræði og tilfinningaþroska benda til þess að skömmin eigi oft rætur í reynslu frá bernsku, þar sem tilfinningar barnsins fengu ekki nægilegt rými eða skilning. Sálgreinandinn Alice Miller fjallaði um hvernig börn læra að bæla niður hluta af sjálfum sér til að viðhalda tengslum við foreldra sína. Sú aðlögun getur síðar í lífinu birst sem djúp skömm eða sjálfsgagnrýni.

Rannsóknir Bessel van der Kolk sýna einnig að líkaminn geymir reynslu sem ekki hefur fengið úrvinnslu. Því geta bældar tilfinningar síðar komið fram sem kvíði, líkamleg spenna eða innri vanlíðan.

Á sama tíma bendir Gabor Maté á að hegðun og tilfinningaleg viðbrögð einstaklinga verði að skilja í samhengi við lífsreynslu þeirra. Í stað þess að spyrja hvað sé að einstaklingnum sé oft mikilvægara að spyrja hvað hann hafi upplifað.

Einnig hafa rannsóknir Bruce Lipton varpað ljósi á hvernig langvarandi streita og neikvæð sjálfsmynd geta haft áhrif á líkamleg kerfi mannsins. Sjálfsvitund og tilfinningaskilningur, sem Daniel Goleman hefur fjallað um í tengslum við tilfinningagreind, geta hins vegar stuðlað að aukinni sjálfsskilningi og heilbrigðari tengslum.

Þegar einstaklingur fær tækifæri til að skoða eigin reynslu í öruggu rými, þar sem skilningur og samkennd eru til staðar, getur skömmin smám saman misst tök sín. Með aukinni sjálfsvitund og mildi gagnvart eigin reynslu opnast þá möguleiki á að endurheimta tengsl við eigin innri styrk og sjálfsvirðingu.

Heimildaskrá

Miller, Alice (1997). The Drama of the Gifted Child: The Search for the True Self. New York: Basic Books.

van der Kolk, Bessel (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. New York: Viking.

Maté, Gabor (2022). The Myth of Normal: Trauma, Illness and Healing in a Toxic Culture. New York: Avery.

Lipton, Bruce H. (2005). The Biology of Belief: Unleashing the Power of Consciousness, Matter and Miracles. Santa Rosa: Mountain of Love/Elite Books.

Goleman, Daniel (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books.