Þegar lækning hefst með hlustun

Það er ekki sjálfgefið að allir sjúklingar gangi rólegir inn í læknastofu. Sumir mæta með uppspennt taugakerfi, mótað af áralangri höfnun, misskilningi eða því að vera ekki tekin alvarlega í nánum tengslum.

Slíkur sjúklingur er ekki „erfiður“.

Hann er varinn.

Taugakerfi sem hefur lengi þurft að vera á varðbergi lærir að lesa í tón, svipbrigði og orð áður en setningar eru fullmótaðar. Það skannar aðstæður og spyr ósjálfrátt:

Er ég örugg hér?

Þetta er ekki skapgerð.

Þetta er aðlögun.

Líkaminn man

Gabor Maté hefur bent á að langvarandi tilfinningalegt álag og bældar tilfinningar geti haft áhrif á líkamlega heilsu. Streita sem fær ekki útrás finnur sér oft farveg í líkamanum.

Bessel van der Kolk hefur sýnt fram á hvernig áföll og langvarandi höfnun móta taugakerfið þannig að það heldur áfram að bregðast við hættu löngu eftir að atburðirnir eru liðnir.

Þegar sjúklingur með slíka sögu mætir í læknaviðtal mætir hann því ekki aðeins með einkenni.

Hann mætir með líffræðilegt varnakerfi.

Þegar ekki er hlustað

Ef sjúklingur upplifir að honum sé ekki trúað, að frásögn hans sé gerð tortryggileg eða að upplifun hans sé smættuð, getur það virkjað sömu streitukerfi og áður hafa verið mótuð.

Slík virkjun getur meðal annars falist í:

• aukinni losun streituhormóna

• hraðari hjartslætti

• aukinni vöðvaspennu

• og viðvarandi bólgusvörun

Þessi viðbrögð eru ekki merki um veikleika.

Þau eru lífeðlisfræðileg.

Daniel Goleman hefur sýnt fram á að samkennd og tilfinningaleg meðvitund séu lykilþættir í árangursríkum samskiptum. Í heilbrigðisþjónustu hefur gæði sambands bein áhrif á traust og meðferðarheldni — og þar með á útkomu.

Hlustun sem öryggisboð

Virðingarfull hlustun er ekki aðeins kurteisi.

Hún er öryggisboð til taugakerfisins.

Þegar læknir gefur sér tíma, heldur ró sinni og mætir sjúklingi af einlægni, gerist eitthvað líkamlegt. Öndun dýpkar. Spenna minnkar. Líkaminn færist úr varnarástandi yfir í stöðu öryggis.

Alice Miller benti á að djúp sár verði oft til þegar enginn viðurkennir sársauka barnsins. Sama lögmál gildir um fullorðinn einstakling. Að vera séður og viðurkenndur hefur raunveruleg áhrif á líðan og líkamsstarfsemi.

Frá bernsku til fullorðinsára

Í bók sinni Krenkete barn blir syke voksne fjallar Inger Anne Sæther um hvernig langvarandi niðurlæging og höfnun í æsku geti tengst heilsufarsvanda síðar á ævinni.

Barn sem lærir að bæla eigin tilfinningar til að viðhalda tengslum lærir jafnframt að bæla líkamleg viðbrögð sín. Sú bæling getur síðar birst sem langvinnir verkir, meltingartruflanir eða viðvarandi kvíðaeinkenni.

Herdís Pálsdóttir hefur lagt áherslu á að þegar hegðun er skilin sem tjáning sársauka breytist viðbragð fagfólks. Þá er ekki lengur brugðist við „erfiðri hegðun“, heldur manneskju í varnarástandi.

Klínísk reynsla og lífeðlisfræðilegar breytingar

Í starfi mínu sem EQ-þerapisti hef ég ítrekað orðið vitni að því hvernig raunveruleg hlustun og viðurkenning geta haft áþreifanleg lífeðlisfræðileg áhrif.

Ég hef séð einstakling færast frá djúpu lífsvonleysi yfir í skýran vilja til að lifa. Ég hef jafnframt séð hvernig húðlitur breytist þegar varnarkerfi slakar, hvernig fölvi víkur fyrir roða í kinnum þegar öryggi eykst og skömmin minnkar.

Slíkar breytingar eru ekki tilviljun.

Þær endurspegla taugakerfi sem finnur að því er óhætt að slaka.

Skömmin heldur taugakerfinu í spennu.

Öryggi gerir líkamanum kleift að jafna sig.

Ályktun

Jafnvel þótt engin önnur rök væru fyrir hendi en þessi ein —

að hlustun og samhyggð geti dregið úr streituviðbragði og þar með aukið líkur á bata —

ætti það eitt og sér að nægja til að gera markvissa þjálfun í samskiptahæfni að sjálfsögðum hluta læknisfræðimenntunar.

Heilbrigðisþjónusta snýst ekki eingöngu um greiningu og meðferð sjúkdóma.

Hún snýst einnig um tengsl.

Og stundum hefst lækning ekki með nýju lyfi, heldur með því að sjúklingur upplifi:

að á hann sé hlustað,

að honum sé trúað,

og að hann sé tekinn alvarlega.

Heimildir

Maté, Gabor. When the Body Says No: The Cost of Hidden Stress.

van der Kolk, Bessel. The Body Keeps the Score.

Goleman, Daniel. Emotional Intelligence.

Miller, Alice. The Drama of the Gifted Child.

Sæther, Inger Anne. Krenkete barn blir syke voksne.